Jazz đôi khi có một rào cản đầu tiên khá đặc biệt.
Không phải vì âm nhạc này quá xa lạ, mà vì người nghe thường không biết nên bắt đầu từ đâu.
Một bản jazz có thể là một giai điệu quen thuộc được kể lại theo cách mới. Có bài dựa vào sự tự do của nhạc cụ, có bài tập trung vào giọng hát, có bài lại nhẹ nhàng đến mức gần với những không gian đời thường.
Vì vậy, để bắt đầu nghe jazz, không nhất thiết phải bắt đầu bằng những tác phẩm phức tạp nhất.
Một hành trình dễ tiếp cận hơn có thể đi qua:
- Swing: cảm giác nhịp điệu rõ ràng, giàu chuyển động.
- Jazz ballad: chậm hơn, tập trung vào giai điệu và cảm xúc.
- Bossa nova: phong cách âm nhạc Brazil có gốc từ samba, thường gặp gỡ jazz qua hòa âm và cách phối.
- Vocal jazz: nơi người hát trở thành trung tâm câu chuyện.
- Jazz-pop/soul: những cây cầu gần hơn với âm nhạc đại chúng.
Danh sách dưới đây không phải bảng xếp hạng những bản jazz hay nhất. Đây là 30 điểm bắt đầu để người mới có thể nhận ra những màu sắc khác nhau trong thế giới jazz.
1. Những cánh cửa đầu tiên: nhịp điệu và giọng hát
Nhóm đầu tiên dành cho người mới nghe jazz.
Các bản này có cấu trúc dễ theo dõi hơn, nhiều giai điệu quen thuộc và giúp người nghe cảm nhận được vai trò của nhịp điệu, giọng hát và cách xử lý câu nhạc.
1.Take Five — The Dave Brubeck Quartet
Một trong những tác phẩm jazz nổi tiếng nhất của Dave Brubeck Quartet.
Điểm thú vị nằm ở nhịp điệu khác thường và cách nhóm nhạc tạo cảm giác vừa chính xác vừa tự do. Đây là ví dụ tốt để người mới nhận ra jazz không chỉ nằm ở giai điệu mà còn ở cách chơi nhạc.
2.Fly Me to the Moon — Frank Sinatra feat. Count Basie and His Orchestra
Bản thu của Frank Sinatra thường được xem như một điểm tiếp cận quen thuộc giữa jazz và nhạc đại chúng.
Bài hát có cấu trúc rõ ràng, phần swing dễ cảm nhận và cho thấy cách một ca sĩ xử lý một giai điệu quen thuộc bằng phong cách jazz.
3.My Baby Just Cares For Me — Nina Simone
Một bản vocal jazz/soul với cá tính rất riêng của Nina Simone.
Điểm hấp dẫn không nằm ở sự cầu kỳ mà ở cách giọng hát tạo ra cảm xúc và thái độ riêng cho bài hát.
4.What A Wonderful World — Louis Armstrong
Bản thu mang màu pop-jazz, đặt giai điệu và giọng hát ở vị trí nổi bật.
Giọng hát đặc trưng của Louis Armstrong khiến bài trở thành ví dụ dễ hiểu về cách một nghệ sĩ jazz có thể kể chuyện bằng chất giọng.
5.L-O-V-E — Nat King Cole
Một bản vocal jazz có màu sắc tươi sáng.
Đây là lựa chọn phù hợp để bắt đầu vì người nghe có thể cảm nhận được sự chính xác trong nhịp, cách nhấn chữ và phong thái biểu diễn của jazz truyền thống.
6.The Girl from Ipanema — Stan Getz & João Gilberto feat. Astrud Gilberto & Antônio Carlos Jobim
Một trong những tác phẩm tiêu biểu đưa bossa nova đến với khán giả quốc tế.
Điểm đặc biệt nằm ở nhịp điệu nhẹ nhàng, cách hát gần như thủ thỉ và sự kết hợp giữa jazz với âm nhạc Brazil.
7.Summertime — Ella Fitzgerald & Louis Armstrong
Một bản vocal jazz nổi bật nhờ sự tương tác giữa hai giọng hát.
Người mới có thể nghe để cảm nhận cách hai nghệ sĩ không chỉ hát đúng giai điệu mà còn đối thoại với nhau.
8.Cheek To Cheek — Ella Fitzgerald & Louis Armstrong
Một bài swing kinh điển với năng lượng vui vẻ.
Bài giúp người nghe cảm nhận rõ hơn cảm giác chuyển động của jazz thay vì chỉ nghe như một bản ballad.
9.What A Difference A Day Made — Dinah Washington
Một bản vocal jazz/pop có màu sắc trưởng thành.
Điểm thu hút nằm ở cách Dinah Washington xử lý từng câu hát, biến một bài hát đơn giản thành một câu chuyện.
10.Dream A Little Dream Of Me — Ella Fitzgerald & Louis Armstrong
Một lựa chọn nhẹ nhàng hơn trong nhóm vocal jazz.
Bài phù hợp để cảm nhận cách jazz có thể tạo ra cảm giác thân mật mà không cần quá nhiều cao trào.
2. Ballad, piano trio và những cuộc đối thoại
Từ ballad đến cách chơi piano trio, nhóm này đưa người nghe đến gần hơn với cách nghệ sĩ xử lý giai điệu và tương tác với nhau.
Hãy chú ý đến từng câu nhạc, cách nhạc cụ nhường chỗ và đáp lại nhau, kể cả khi tiết tấu trở nên linh hoạt hơn.
11.My Funny Valentine — Chet Baker
Một trong những bản thu tiêu biểu của Chet Baker.
Điểm đặc biệt nằm ở chất giọng nhẹ, gần như mong manh, tạo cảm giác khác biệt so với cách hát jazz mạnh mẽ truyền thống.
12.Blue In Green — Miles Davis
Một tác phẩm mang màu sắc trầm lắng trong album Kind of Blue.
Bài không dựa vào giai điệu dễ hát theo mà tạo không gian bằng hòa âm và sự tương tác giữa các nhạc cụ.
13.In A Sentimental Mood — Duke Ellington & John Coltrane
Sự kết hợp giữa hai nghệ sĩ lớn tạo nên một bản jazz giàu chiều sâu.
Đây là ví dụ cho việc jazz có thể rất chậm, nhưng vẫn chứa nhiều đối thoại âm nhạc.
14.'Round Midnight — Thelonious Monk
Một tác phẩm jazz ballad kinh điển.
Giai điệu có nhiều khoảng trống và cách xử lý đặc trưng của Thelonious Monk, phù hợp khi người nghe muốn khám phá chiều sâu hơn.
15.My One And Only Love — John Coltrane & Johnny Hartman
Một bản vocal jazz với sự kết hợp giữa giọng hát và saxophone.
Điểm hấp dẫn nằm ở sự cân bằng giữa sự mềm mại của vocal và chiều sâu của phần nhạc cụ.
16.Body and Soul — Coleman Hawkins & His Orchestra
Một jazz standard quan trọng trong lịch sử saxophone jazz.
Bản thu này cho thấy cách một nghệ sĩ có thể phát triển một giai điệu quen thuộc thành một màn trình diễn giàu cá tính.
17.Misty — Erroll Garner
Một bản jazz ballad nổi tiếng với giai điệu dễ nhớ.
Đây là một điểm bắt đầu phù hợp cho người muốn nghe piano jazz.
18.Georgia On My Mind — Ray Charles
Một bản soul/jazz với màu sắc blues rõ.
Cần phân biệt ca khúc với bản thu: Georgia on My Mind đã có đời sống trong repertoire jazz, còn cách trình bày của Ray Charles làm nổi bật màu sắc soul, blues và pop.
19.Autumn Leaves — Cannonball Adderley
Một jazz standard phổ biến trong giới nghệ sĩ.
Bản thu này giúp người nghe nhận ra cách một giai điệu quen thuộc có thể trở thành nền tảng cho phần ứng tấu.
20.My Romance — Bill Evans Trio
Bản My Romance (Live / Take 1) trên Waltz for Debby cho thấy lối chơi piano trio giàu tính hội thoại.
Người nghe có thể chú ý đến cách bộ ba nhạc cụ tạo ra cảm giác tương tác thay vì chỉ đi theo giai điệu chính.
3. Từ bossa nova đến jazz hiện đại: mở rộng màu sắc nghe
Nhóm cuối cùng giúp người mới thấy jazz không chỉ có swing hoặc những câu chuyện trong câu lạc bộ cổ điển.
Jazz có thể đi cùng âm nhạc Brazil, soul, funk và pop theo nhiều cách khác nhau.
21.Corcovado — Antônio Carlos Jobim
Một tác phẩm bossa nova tiêu biểu.
Giai điệu và hòa âm của bản thu giúp người nghe cảm nhận sự gặp gỡ giữa bossa nova Brazil và jazz.
22.Desafinado — João Gilberto
Một ca khúc quan trọng của bossa nova.
Điểm đặc biệt nằm ở cách hát tiết chế và nhịp điệu rất riêng của João Gilberto.
23.Wave — Antônio Carlos Jobim
Một tác phẩm bossa nova giàu giai điệu.
Bài phù hợp cho người muốn tìm sự kết nối giữa jazz và âm nhạc Brazil.
24.Girl Talk — Julie London
Một bản vocal jazz dễ tiếp cận.
Điểm mạnh nằm ở cách kể chuyện tự nhiên, phù hợp với người chưa quen những bản jazz nhiều ứng tấu.
25.Cantaloupe Island — Herbie Hancock
Bản thu trên Empyrean Isles (1964) được chơi bởi bộ tứ piano, cornet, contrabass và trống. Hãy nghe riff piano lặp có sắc thái funk giữ nền để các nhạc cụ phát triển ứng tấu.
26.Watermelon Man — Herbie Hancock
Bản tham chiếu ở đây là Watermelon Man trong album Head Hunters (1973). Có thể nghe thêm bản trên Takin’ Off (1962) để so sánh cách Hancock và các ban nhạc tiếp cận cùng tác phẩm.
27.Song For My Father — Horace Silver
Một tác phẩm hard bop có giai điệu rõ.
Bài giúp người mới tiếp cận một nhánh jazz có năng lượng hơn nhưng vẫn giữ cấu trúc dễ theo dõi.
28.Moanin’ — Art Blakey & The Jazz Messengers
Một bản hard bop tiêu biểu.
Điểm hấp dẫn nằm ở năng lượng của ban nhạc và cách các nhạc cụ tương tác với nhau.
29.Feeling Good — Nina Simone
Một ca khúc nằm giữa jazz, soul và pop.
Trong bản thu của Nina Simone, màu sắc soul và phần phối dàn nhạc làm nổi bật cách biểu diễn mạnh mẽ, giàu cá tính.
30.Just The Two Of Us — Grover Washington Jr. feat. Bill Withers
Một tác phẩm thuộc vùng giao thoa giữa jazz, soul và R&B.
Phần saxophone của Grover Washington Jr. cùng giọng hát của Bill Withers tạo nên một ví dụ dễ tiếp cận về cách jazz ảnh hưởng đến âm nhạc hiện đại.
Bắt đầu nghe jazz từ đâu? 5 bản gợi ý đầu tiên
Nếu chưa từng nghe jazz, có thể bắt đầu theo hành trình sau:
1. Fly Me to the Moon — Frank Sinatra feat. Count Basie and His Orchestra Để làm quen với vocal jazz và swing.
2. The Girl from Ipanema — Stan Getz & João Gilberto feat. Astrud Gilberto & Antônio Carlos Jobim Để cảm nhận màu sắc bossa nova.
3. Take Five — The Dave Brubeck Quartet Để nghe vai trò của nhịp điệu và cấu trúc jazz.
4. My Funny Valentine — Chet Baker Để cảm nhận jazz ballad.
5. Cantaloupe Island — Herbie Hancock Để thấy jazz có thể mở rộng sang những màu sắc hiện đại hơn.
Bản thu và biểu diễn jazz live
Một bài jazz thường có nhiều cách tồn tại khác nhau.
Một bản thu có thể là phiên bản kinh điển được biết đến rộng rãi, nhưng khi đưa lên sân khấu, nghệ sĩ có thể thay đổi:
- tốc độ;
- cách phối khí;
- vai trò của từng nhạc cụ;
- mức độ ứng tấu.
Vì vậy, khi lựa chọn jazz cho một không gian hoặc một buổi biểu diễn, không chỉ cần hỏi “bài này có hay không”, mà còn cần xem phiên bản nào phù hợp với mục đích nghe.
Một jazz trio piano-bass-drums sẽ tạo cảm giác khác với vocal jazz có saxophone, cũng như một bản bossa nova sẽ khác hoàn toàn với swing.
Kết luận
Jazz không phải một thể loại cần hiểu hết trước khi thưởng thức.
Cách dễ nhất để bắt đầu là nghe từng màu sắc:
- swing để cảm nhận chuyển động;
- vocal jazz để nghe câu chuyện;
- jazz ballad để chú ý vào cảm xúc;
- bossa nova để thấy sự mềm mại;
- jazz hiện đại để khám phá những vùng giao thoa.
Từ một bài hát quen thuộc, người nghe có thể dần mở rộng sang cả một thế giới âm nhạc rộng hơn.